Shigella op reis: hoe besmet water in de tropen tot bloederige diarree leidt

Een foto van de skyline van Bangkok

De meeste reizigersdiarree is vervelend maar onschuldig: een paar dagen dicht bij het toilet blijven en het trekt vanzelf weer weg. Maar er is een categorie darminfecties die een stuk heftiger is, en Shigella hoort daar zeker bij. Deze bacterie is berucht om zijn krampen, koorts en — het minst smakelijke onderdeel — diarree met bloed en slijm erin.

Net als bij Salmonella loop je Shigella vooral op via besmet water en voedsel, en juist in tropische landen waar het kraanwater niet te vertrouwen is, ligt het op de loer. Als frequent flyer weet je dat “niet uit de kraan drinken” de basisregel is, maar Shigella is zó besmettelijk dat er maar heel weinig bacteriën nodig zijn om ziek te worden. Dat maakt deze verwekker net wat gemener dan veel andere.

In dit artikel lees je wat Shigella precies is, hoe je het oploopt, waar je extra moet oppassen, en wat je doet om besmetting te voorkomen — en te behandelen als het toch raak is.

Wat is Shigella?

Shigella is een bacterie die een zeer besmettelijke darminfectie veroorzaakt, ook wel shigellose of bacillaire dysenterie genoemd. Die tweede naam zegt eigenlijk al genoeg: dysenterie staat voor een ernstige, vaak bloederige vorm van diarree.

De ziekte begint meestal met koorts, buikkrampen en waterige diarree. Daarna slaat het beeld vaak om naar kleinere, slijmerige ontlasting waarin regelmatig ook bloed zit. Kenmerkend is ook een krampachtige, pijnlijke aandrang om naar het toilet te gaan, terwijl er soms nauwelijks iets komt. Bij kinderen begint het vaak met grote, waterige diarree die daarna overgaat in die kleinere bloederige en slijmerige porties.

Er bestaan meerdere typen Shigella. In Nederland komen S. sonnei en S. flexneri het meest voor, waarbij S. sonnei ongeveer twee keer zo vaak voorkomt. De typen S. boydii en S. dysenteriae zie je minder vaak, en dan vooral bij reizigers. Juist S. dysenteriae kan de heftigste ziektebeelden geven.

Een belangrijk verschil met buiktyfus (de ernstige Salmonella-variant): tegen Shigella bestaat geen vaccinatie. Je bent op reis dus volledig afhankelijk van hygiëne en verstandig gedrag om besmetting te voorkomen. En er is nog een addertje: de Shigella-bacterie is bij steeds meer patiënten resistent tegen verschillende soorten antibiotica, waardoor behandeling soms lastiger wordt.

Voor de meeste gezonde mensen verloopt shigellose overigens vervelend maar zonder blijvende schade; de meesten knappen binnen een week weer op. Bij jonge kinderen, ouderen en mensen met een verzwakt immuunsysteem kan het ernstiger verlopen, met risico op uitdroging of in zeldzame gevallen bloedvergiftiging.

Hoe loop je Shigella op?

Net als Salmonella verspreidt Shigella zich via de fecaal-orale route: piepkleine, onzichtbare resten ontlasting van een besmet persoon komen via water, voedsel of handen in jouw mond terecht. Wat Shigella zo berucht maakt, is dat er extreem weinig bacteriën nodig zijn om ziek te worden. Waar je bij sommige verwekkers een flinke dosis binnen moet krijgen, kan bij Shigella een minieme hoeveelheid al genoeg zijn. Daardoor verspreidt de bacterie zich ook makkelijk van mens op mens.

De klassieke valkuilen op reis:

  • Kraanwater drinken — inclusief een slokje onder de douche of tijdens het tandenpoetsen.
  • IJsblokjes — vrijwel altijd van kraanwater gemaakt, ook in een verder keurig drankje.
  • Verse vruchtensappen — verdund met kraanwater of gemaakt met ongewassen handen en materiaal.
  • Rauwe groente en sla — vaak gewassen in kraanwater.
  • Ongeschild of ongewassen fruit — helemaal als iemand anders het voor je heeft gesneden.
  • Voedsel dat door besmette handen is bereid — bijvoorbeeld door iemand die zijn handen niet goed heeft gewassen na toiletbezoek.

Omdat de infectieuze dosis zo laag is, telt handhygiëne bij Shigella nóg zwaarder dan bij veel andere darminfecties. Eén onhandige handdruk of een deurklink kan al genoeg zijn.

Nog goed om te weten: Shigella wordt ook overgedragen via seksueel contact waarbij mensen in aanraking komen met ontlasting. In Nederland is het aantal shigellose-patiënten binnen bepaalde groepen daardoor de laatste jaren gestegen. Voor de reiziger blijven besmet water en voedsel echter veruit de belangrijkste bron.

Risicogebieden

Shigella komt wereldwijd voor, maar het risico is het grootst in gebieden met slechte sanitaire voorzieningen en onbetrouwbaar drinkwater. In Nederland en België wordt shigellose vooral gezien bij reizigers die terugkomen uit de (sub)tropen. Van de honderden gemelde gevallen per jaar in Nederland loopt ongeveer de helft de infectie in het buitenland op — en het werkelijke aantal ligt vermoedelijk vele malen hoger, omdat lang niet iedereen met diarree naar de dokter gaat.

De belangrijkste risicogebieden zijn:

  • Zuid- en Zuidoost-Azië — India, Thailand, Indonesië en omliggende landen. Groepsuitbraken onder reizigers na een rondreis komen hier geregeld voor.
  • Sub-Sahara Afrika — grote delen met beperkte hygiëne en waterzuivering.
  • Latijns-Amerika — verhoogd risico in gebieden met gebrekkige sanitaire voorzieningen.

Reis je avontuurlijk, verblijf je buiten de grote toeristische centra of eet je graag lokaal op straat, dan neemt je risico toe. Uitbraken binnen reisgezelschappen zijn niet ongewoon: als één iemand in de groep besmet raakt, kan de bacterie zich door de intensieve onderlinge contacten snel verder verspreiden.

Shigella voorkomen

Omdat er geen vaccin bestaat, is preventie bij Shigella helemaal een kwestie van gedrag. Gelukkig gelden dezelfde vuistregels als bij andere reizigersdiarree, samengevat in het bekende “Cook it, peel it, boil it or forget it” — kook het, schil het, kook het, of vergeet het.

Praktische tips voor onderweg:

  • Drink alleen water uit verzegelde flessen en controleer of de dop origineel dicht zit. Thee en koffie van goed doorgekookt water zijn veilig.
  • Sla ijsblokjes over als je de herkomst niet kent.
  • Poets je tanden met flessenwater en houd je mond dicht onder de douche.
  • Schil je fruit zelf en laat voorgesneden of ongewassen fruit staan.
  • Vermijd rauwe sla en ongekookte groente, tenzij je zeker weet dat ze veilig gewassen zijn.
  • Wees voorzichtig met verse vruchtensappen van onbekende herkomst.
  • Was je handen consequent en grondig met water en zeep, vooral vóór het eten en na toiletbezoek. Neem handgel mee voor onderweg — bij Shigella is dit echt je belangrijkste wapen.
  • Ben je zelf ziek? Blijf uit de gezamenlijke keuken en wees extra streng met handen wassen, zodat je je reisgenoten niet aansteekt.

Die laatste tip is bij Shigella geen overbodige luxe. Doordat zo weinig bacteriën al besmetting kunnen veroorzaken, verspreidt de ziekte zich binnen een reisgezelschap of gezin razendsnel als de hygiëne verslapt.

Shigella behandelen

Voor de meeste gezonde volwassenen geldt: shigellose gaat vaak vanzelf over, en de belangrijkste behandeling is voldoende drinken. Door de diarree verlies je veel vocht en mineralen, en juist uitdroging maakt je echt ziek. ORS (oral rehydration salts — zakjes om vocht en zouten aan te vullen) hoort daarom standaard in je reisapotheek. Rust nemen doet de rest.

Bij Shigella is voorzichtigheid geboden met “stoppers” tegen diarree (zoals loperamide). Bij een infectie met bloederige diarree en koorts kunnen die middelen het beloop juist verergeren, omdat ze de bacterie langer in je darmen vasthouden. Gebruik ze daarom niet op eigen houtje bij bloederige diarree; overleg dan met een arts.

Antibiotica zijn niet altijd nodig, maar worden bij shigellose vaker overwogen dan bij een gewone voedselinfectie — zeker bij een ernstig beloop, aanhoudende hoge koorts of bij mensen met een verhoogd risico op complicaties (jonge kinderen, ouderen, mensen met een verzwakt immuunsysteem). Hierbij speelt wel de toenemende antibioticaresistentie een rol: soms is een kweek nodig om te bepalen welk middel nog werkt. Dat is bij uitstek werk voor een arts, niet voor zelfmedicatie.

Zoek in elk geval medische hulp bij hoge koorts, veel bloed in de ontlasting, ernstige of aanhoudende diarree, of tekenen van uitdroging.

En zoals altijd geldt de gouden regel na terugkomst: kom je uit de (sub)tropen met koorts, diarree of andere klachten, ga dan naar je huisarts en vermeld nadrukkelijk dat je op reis bent geweest. Shigellose openbaart zich soms pas tijdens de terugvlucht of vlak na thuiskomst, dus die informatie is cruciaal voor een snelle diagnose.

Tot slot

Shigella is een van de venijnigere reizigersinfecties: heftige krampen, koorts en bloederige diarree, en dat allemaal door een bacterie waarvan een minieme hoeveelheid al genoeg is. Omdat er geen vaccin bestaat en de bacterie steeds vaker resistent is tegen antibiotica, is voorkomen echt beter dan genezen.

Het goede nieuws: dezelfde routine die je tegen Salmonella beschermt, werkt ook hier. Verzegeld flessenwater, geen ijsblokjes, zelf je fruit schillen en vooral fanatiek je handen wassen. Doe je dat consequent, dan hoef je niet paranoïde te worden van elk hapje straatvoedsel — maar bescherm je jezelf én je reisgenoten wél tegen een besmetting die je vakantie flink kan verpesten.

Externe bronnen

Dit artikel is bedoeld als algemene informatie en vervangt geen persoonlijk medisch advies. Raadpleeg voor jouw specifieke situatie altijd een arts of reizigersverpleegkundige.

Vergeet niet om ORS mee te nemen! Shop nu